Huti’s en Tutu’s? Een lesje Rwandese geschiedenis

BLOG – Gisteren was het precies twintig jaar geleden dat in Rwanda de genocide begon. Eén van de gruwelijkste in de moderne geschiedenis. Ongeveer 800 000 Tutsi’s en gematigde Hutu’s werden bloedig afgeslacht in honderd dagen tijd. Eigenlijk nog maar kort geleden, ik was zelfs al geboren! Maar veel leeftijdgenoten weten maar weinig van die zwarte pagina uit de Afrikaanse geschiedenisboeken. “Ja, de Huti’s/Hitu’s/Hututu’s tegen de Titu’s/Titi’s/Tutu’s, of zoiets, toch?” Hier, een korte samenvatting van de ingewikkelde opmaat tot de genocide.

Het grote nieuws naar aanleiding van de herdenking van de genocide, was de beschuldiging van de Rwandese president Kagame aan Frankrijk. Dat land zou een directe rol hebben gespeeld in de voorbereiding van de genocide van 1994. Hoe zit dat? Het is ingewikkeld om de directe oorzaken van de genocide te beschrijven. Er is niet één oorzaak, één waarheid. De visies lopen uiteen. Maar een aantal historische feiten maken het conflict wel begrijpelijker.

De genocide heeft alles te maken met twee etnische groepen die al eeuwenlang naast elkaar leven. Ze hebben zo’n beetje dezelfde cultuur en spreken dezelfde taal. Wat zijn dan de verschillen? Tja. Hutu’s zijn wat korter van stuk, hebben iets hoekigere kaken en zijn van oudsher landbewerkers. Er wordt gezegd dat Tutsi’s in een ver verleden vanuit Ethiopië zijn geëmigreerd naar Rwanda. Tutsi’s zijn wat langer, iets lichter van huidskleur en van vroeger uit herders. Vanuit die laatste achtergrond werden zij gemiddeld vaker landheren en Hutu’s vaker landwerkers.

Kolonisten: Tutsi’s aan de macht

Toen de Belgische kolonisten kwamen in 1916 (na de Duitsers), dachten zij: die Tutsi’s, die lijken meer op ons, die zijn lichter van kleur, dus superieur boven de Hutu’s. Ze introduceerden identiteitskaarten waarop de etnische achtergrond moest staan. De verschillen tussen Hutu’s en Tutsi’s waren helemaal niet zo groot, maar werden meer en meer benadrukt. Hoewel de Tutsi’s een minderheid waren in Rwanda, konden zij de macht grijpen, en ze begonnen zich daadwerkelijk superieur te voelen. Dit droegen zij ook uit.

Opstand: Hutu’s aan de macht

De Hutu’s werden onderdrukt maar zij kwamen in opstand in 1956, waarna de rollen in 1959 omdraaiden. Volgens de ‘Peace Pledge Union Information website, werden er zo’n 100 000 mensen vermoord. Een BBC-artikel noemt 20 000 Tutsi’s. Zulke getallen zijn altijd lastig te checken.

België vertrok in 1962 en verleende Rwanda onafhankelijkheid, toen de Hutu’s dus aan de macht waren. Omdat Tutsi’s veelal onderdrukt werden, vluchtten velen naar toenmalig Zaïre (nu de Democratische Republiek Congo). Daar richtten ze het Rwandan Patriotic Front (RPF) op, geleid door de huidige president Paul Kagame, om soldaten te trainen.

In 1990 begon de burgeroorlog, na decennia van conflict en gewelddadige acties. De RPF ‘pakte zijn kans’ en viel aan. Een staakt-het-vuren kwam in 1993, maar hield niet echt stand. Geweld verspreidde zich.

Aanslag op de Hutu president: afslachting

Op 6 april 1994, het vliegtuig van de Hutu President Juvenal Habyarimana werd uit de lucht geschoten. Wie de dader was, werd nooit achterhaald, maar de Hutu’s dachten dat het de Tutsi’s moesten zijn. Hoe dan ook was het de aanleiding voor de Hutu-regering om een grootschalige campagne van geweld op te zetten tegen Tutsis én gematigde Hutu’s. Het was het begin van de genocide.

Binnen een paar uur na de aanslag op de president had de Hutu regering duizenden soldaten gerecruteerd voor de onofficiële groep Interahamwe (zij die samen aanvallen). Via de radio werden Hutu’s aangespoord om alle Tutsi’s die ze tegenkwamen te vermoorden. Ook Hutu’s die Tutsi’s niet haatten moesten worden afgeslacht. En zo geschiedde. Een oorlog niet uitgevochten met kogels, maar met kapmessen en speren. Ook burgers moesten meedoen. Ze werden vaak gedwongen door de Interahamwe en politiemannen om hun Tutsi buren, collega’s of vrienden te vermoorden.

Internationaal falen

In mei waren er zo’n 800 000 Tutsi’s en gematigde Hutu’s vermoord. De slachting eindigde toen meneer Paul Kagame in de hoofdstad Kigali de regering afzetten en de macht overnam. Toen de hele bevolking van Rwanda daar achter kwam, waren veel Hutu’s bang voor vervolging. Een geschatte 2 miljoen Hutu’s vluchtten daarom naar de Democratische Republiek Congo. Dat leidde daar ook weer tot spanningen en enorme conflicten. Daarover een andere keer wellicht meer.

Rwanda werd in de steek gelaten door de internationale gemeenschap. De Verenigde Naties die aanwezig waren in Rwanda, al lang voor de genocide, kregen geen mandaat voor interventie. De troepen werden teruggeroepen toen er tien van hen gestorven waren. Aansporing om te onderhandelen mislukte. Opvallend: De Verenigde Staten wilde hun high-tech spullen niet inzetten om de haatverspreiding via de radio te stoppen, want dat was ‘tegen de vrijheid van meningsuiting’.

Fransen en Belgen

Terug naar gisteren. Het grote nieuws: de Fransen waren niet aanwezig. Ze vonden het verwijt te ver gaan van Kagame, dat zij mede verantwoordelijk zijn voor de genocide. De Belgen kregen hetzelfde verwijt, maar waren toch aanwezig. Waarom wijst Kagame juist naar België en Frankrijk?

Te beginnen met Frankrijk: in 2008 verscheen een rapport van een onafhankelijke Rwandese commissie. dat land steunde het Hutu regime tussen 1990 en 1994 op politiek, militair en logistiek gebied. De Fransen leidden de ‘Opération Noroit’, waarmee ze Rwandese troepen organiseerden en trainden, die later de strijdgroep Interahamwe vormden. Ook worden de Fransen er van beschuldigd alleen eigen strijdkrachten en Hutu-naasten van Habyarimana geëvacueerd te worden, terwijl ze wisten dat Tutsi’s in gevaar waren. President Kagame verwees gisteren weer naar het rapport, en sprak over de ‘directe rol’ die Frankrijk speelde in de genocide.

Het aandeel van de Belgen gaat al terug naar de tijd van de kolonisatie. Zij waren degenen die de verschillen vergrootten, de Tutsi’s de macht en superioriteit gaven en daarmee het conflict aanwakkerden, volgens deskundige Christopher Taylor. België leverde het grootste aandeel soldaten aan de VN-missie UNAMIR. Ze waren al op de hoogte van dreigend geweld. Toen tien Belgische soldaten vermoord werden, besloot België zich terug te trekken uit de missie. De rest van de blauwhelmen volgden.

Lees meer over de oorzaken en gevolgen van de genocide in mijn Case Analysis (voor de minor Global Development Issues)

%d bloggers liken dit: