REVIEW: El Sonído del Bandoneón

STAGE, VAN OSCH FILMS – Voor mijn stage bij documentairemaker Frank van Osch moest ik zo veel mogelijk documentaires kijken en er mijn visie over opschrijven in een review. Eentje ervan resulteerde in het volgende…

De bandoneon, het instrumentele hart van de Argentijnse tango, wordt met uitsterven bedreigd. Buitenlandse toeristen en de maffia hebben al driekwart van alle traditionele instrumenten uit het land gehaald. Een gewone Argentijnse jongen moet leren spelen op een zelfgemaakte versie van wijnpakken, stukjes karton en een touwtje. Daar gaat de documentaire ‘El sonido del bandoneón’ van Jiska Rickels over.

Heerlijk. Een lust voor oog en oor. Ik wilde deze documentaire zien om verschillende redenen: 1) Ik ga deze zomer naar Argentinië en ik was al (en nu zéker) van plan om in het noordwesten rond te reizen. 2) Frank van Osch, mijn stagebegeleider, wil een documentaire maken over de Nederlandse bandoneonspeler Carel Craayenhof. 3) Ik houd van Latin muziek en dansen + de cultuur er achter. Kortom, een must voor mij om te kijken.

Het is geen liefde op het eerste gezicht. De opening met de radiostem die beschrijft welke bewegingen het instrument maakt, is uitnodigend. Maar bij het eerste concert van Nestor Marconi dacht ik: moet ik een uur naar deze muziek gaan luisteren? De documentaire is echter zo opgebouwd dat je langzaam van het instrument en haar bespelers gaat houden.

Dat begint met het stemmen van de bandoneon. Een restaurateur die voorzichtig en teder te werk gaat, alsof het zijn kinderen zijn. Losse geluiden van het bespelen van de kleine onderdeeltjes: een aangename kakofonie, fijn gemonteerd. Dat had van mij zelfs nog iets langer mogen duren.

De documentaire is krachtig doordat de scènes een verhaal vertellen, door wat er gebeurt en niet door de interviews. Die zijn slechts aanvullend, om het helder te maken en om er emotie in te leggen. Verder kom je niet alleen iets over de muziek te weten, maar Rickels laat ook zien hoe de Argentijnse plattelandscultuur er uit ziet. Met én zonder de bandoneon. Gaucho’s, festivals, gebedsrituelen en familiediners.

De overgang van Buenos Aires naar het dorpje Purmamarca heb ik een paar keer gekeken. Via rijdende shots door de stad, het Argentijnse landschap en beelden van het plattelandsleven: een vrouw die vlees snijdt en iemand die uien verkoopt, de volgende die de was ophangt. Heel simpel eigenlijk, maar erg tekenend. ‘JA, daar wil ik ook naartoe!’ De dramatische muziek geeft de reis iets extra belangrijks. Het eindigt mooi abrupt met een plons water over een vloer. Daniel Vedia zit op een stoeltje voor zijn huis, spelend op zijn bandoneon. Gepassioneerd. Ik had tenminste één close-up van zijn handen en gerimpelde gezicht willen zien.

Daarna komt de kern van het verhaal. Een jongen maakt pakken wijn plat en smeert ze onder met lijm. Samen met zijn vader knutselt hij de pakken aan elkaar en tekent hij de knoppen er op. In de volgende scène vertelt de restaurateur wat het probleem is: de bandoneons van Argentinië gaan allemaal het land uit, naar toeristen en de maffia. Nu snap je pas wat de jongen met zijn wijnpakken-instrument doet. Bewust zo opgebouwd, en het werkt.

De plotselinge las, later, naar een besneeuwd landschap doet mij nogal vreemd aan. En dan blijkt ineens dat de bandoneon oorspronkelijk uit Duitsland (ja, echt, Duitsland!) komt. Huh?! Toch ook nog iets verrassends in deze film dus.

Eigenlijk vind ik vrijwel alle scènes een genot om naar te kijken. Maar het laatste concert van Videa in een volle zaal, waarbij het zweet van zijn voorhoofd stroomt, is het meest overweldigend. ‘De bandoneon mag niet verloren gaan!’ Een prachtige en logische eindscène. Dat had ik nog niet gedacht, of de vreugde van het concert wordt alweer verscheurd. De echte eindscène is nog veel logischer. En dramatischer. Videa vertelt zijn klas dat dit de laatste les is. Op hoog niveau is besloten dat het instrument geen vak meer mag zijn op de muziekschool. In de radiostudio vertelt de restaurateur dat hij bij de regering pleit om weer traditionele bandoneons te laten produceren in Argentinië. De radiouitzending sluit af met een ode aan de bandoneon.

Kippenvel en een grote grijns.

En de reactie van Frank op de documentaire: “Tja, wat valt daar nog aan toe te voegen?”